De oorsprong van het Surinaamse woord ‘bakra’ (= blanke, Nederlander)

Geplaatst: 02/10/2015 in Artikel
Tags:, , , , , , , , , , , , ,
Angisa (hoofddeksel) in de kleuren van de vlag van Suriname. (Foto: Usha Marhé)

Angisa (hoofddeksel) in de kleuren van de vlag van Suriname. (Foto: Usha Marhé)

This article is also available in English

door Usha Marhé

“Je moet die Nederlanders geen bakra meer noemen,” werd mij op een dag in 2007 bijna bevolen door een Surinaamse kennis van Afrikaanse afkomst.
Als je een schrijver wil verbieden om een woord te gebruiken, moet je van goeden huize komen én ook met een zeer gedegen tekst en uitleg bewapend zijn.
“Oh, waarom niet?”, vroeg ik droogjes.
“Omdat het betekent dat we de witte mens boven onze kra plaatsen. Het is afgeleid van het woord kra, je weet wat dat betekent, ziel, ons hoogste Zelf.”
“Wat is die ba dan?”
“Weet ik niet zeker, waarschijnlijk de afkorting van baas. Mang, je moet dat woord gewoon niet meer gebruiken.”

Betekenis
Oorspronkelijk werd tijdens de slavernij in de koloniale tijd met bakra de koloniale witte meester/baas bedoeld, de betekenis werd door de sociale en economische relatie tussen slavenhouder en slaaf bepaald. Die omstandigheden zijn veranderd, en taal en mensen zijn dynamisch: het Sranan* woord bakra betekent vanuit de huidige Surinaamse context ‘blanke, witte man/vrouw, Nederlander’. In feite worden alle mensen met een witte/blanke huidskleur bakra genoemd en is het dus een verwijzing naar etniciteit. Bakra basi betekent ‘witte baas’ of Nederlandse baas’. Ook in oude Surinaamse kranten uit de koloniale tijd is dit woord terug te vinden.

Zoektocht
Bovenstaand fragment is een simpele weergave van het gesprek dat toen plaats vond, het is me bijgebleven omdat de uitleg mij zeer verbaasde, die kwam voor mijn gevoel meer voort uit een slachtoffergevoel dat naar genezing zocht. Mijn taalgevoel, taalkennis en kennis van de Surinaamse geschiedenis zeiden dat de uitleg niet kon kloppen, al had ik niet eerder over de herkomst van dit woord nagedacht. Voor mij en veel andere Surinamers is bakra een functioneel woord, net als andere zelfstandige naamwoorden die ik vrijwel dagelijks gebruik, zoals stoel, televisie, fiets, Surinamer, Nederlander. Na dat gesprek wilde ik natuurlijk wel weten wat de oorsprong van dit woord is, maar het zou nog jaren duren voordat ik er werkelijk onderzoek naar ging doen.

Eerste aanwijzing: de roman ‘Het Negerboek’
De eerste aanwijzing viel mij als het ware een maand geleden in de schoot, toen ik de indrukwekkende historische roman ‘Het Negerboek’ (The book of Negroes) van Lawrence Hill las. Op pagina 126 krijgt de Afrikaanse hoofdpersoon Aminata, die als slavin in Charles Town (nu Charleston) is verkocht, taalinstructies over Engels en Gullah (de taal die de Afrikaanse slaven in de Verenigde Staten van Amerika onder elkaar spraken) van haar lotgenoot Georgia, die al veel langer als slavin op dezelfde plantage woont en werkt. Op die pagina staat deze zin: En ‘buckra’ was het negerwoord voor blanke, maar, waarschuwde Georgia me, ik moest hen nooit ‘blanke’ noemen.

uit de roman 'Het Negerboek', pagina 126

uit de roman ‘Het Negerboek’, pagina 126

Buckra
Buckra? Ha! Mijn ogen lazen het woord bakra maar in een iets andere spelling, en mijn tong proefde bijna dezelfde klanken! Het was een grote verrassing om te ontdekken dat dit woord ook in de VSA werd gebruikt en nog steeds wordt gebruikt, zoals bleek nadat ik op internet onderzoek deed: het wordt vooral in de zuidelijke staten van de VSA nog steeds gebruikt. Ik kwam tot nog meer verrassende ontdekkingen over de verspreiding en de herkomst van dit woord.

Herkomst: ‘mbakara’
Volgens verschillende bronnen is buckra of bakra zoals we het in Suriname kennen, afkomstig van het woord mbakara. (Ik kom later terug op de tweede betekenis van dit woord.) Op Wikipedia staat als uitleg: ‘Buckra is primarily used by African-Americans in the Southeast United States to describe a white man or a boss. It is generally thought to derive from a word in the Efik and Ibibio languages, “mbakara”, meaning “master.”’

Een iets ruimere uitleg over mbakara met dezelfde verwijzing naar buckra vond ik in de notities van het boek The Politics of Taste in Antebellum Charleston van schrijver Maurie D. McInnis.

2. notitie in boek over charleston

Jamaica
Buckra is ook in Jamaica een bekend woord. Op Wikipedia is een uitgebreide uitleg te vinden over de herkomst van de Afrikaanse slaven die in Jamaica terecht kwamen en verschillende Afrikaanse talen spraken. Als uitleg voor het woord staat er: “Buckra” was a term introduced by Igbo and Efik slaves in Jamaica to refer to white slave masters.

Boektitel: Buckra land
Het woord was in de Engelse koloniale tijd zo ingeburgerd, dat er al in 1897 een boek over Jamaica werd gepubliceerd met de titel Buckra land, geschreven door Allan Eric, ‘member of The Institute of Jamaica‘.

buckra land-titelblad2

Op pagina 18 vond ik het volgende fragment, waarin hij het woord buckra noemt en uitlegt dat het toen in Jamaica ‘white man’ betekende.

Buckra land - pg 18

De twee betekenissen van mbakara
Zowel op Wikipedia als in het boek Voice of the Leopard: African Secret Societies and Cuba, geschreven door Ivor L. Miller, worden de twee verschillende betekenissen van mbakara uitgelegd. In de zoektocht naar de oorsprong van bakra en buckra gaat het om de tweede uitleg over de ‘Efik term Mbàkárá’.

mbakara-cuba

Ook hier wordt gerefereerd naar de taal van de Efik. Deze ‘Efik people’, waar verschillende bronnen naar verwijzen, waren volgens uitleg in Afrika ‘the middle men between the white traders on the coast and the inland tribes of the Cross River and Calabar district.’ Vanwege deze ‘middle men’ positie is hun taal blijkbaar van grote invloed geweest in het contact tussen de diverse groepen.

Bakra, buckra en mbakara
De verbinding tussen tussen bakra, buckra en mbakara vond ik in het werk van Mervyn Coleridge Alleyne, geboren in Trinidad. Hij is een sociolinguïst, creolist en dialectologist die zich in zijn onderzoek richt op de ‘creole languages of the Caribbean’. Ook het Sranan en het Saramaccaans (een Surinaamse taal die wordt gesproken door nazaten van de Afrikaanse slaven), het Jamaican Creole en het Guyanese Creole nam hij mee in zijn studie, gepubliceerd in het boek ‘The Construction and Representation of Race and Ethnicity in the Caribbean’. Onder het kopje ‘The system of Representation’ legt hij verschillende benamingen uit, en daar zien we op pagina 230 het woord bakra terug, afgeleid van mbakara. Alleyne legt ook de verandering van de betekenis van het woord uit, van ‘socioeconomic meaning’ naar ‘ethnic meaning’.alleyne2-pg230alleyne3

Makamba
Vanwege de spelling ligt het bijna voor de hand om te denken dat het woord makamba, dat dezelfde betekenis heeft als bakra, ook mbakara als herkomstwoord heeft. Maar dat is niet zo. Fred de Haas heeft hierover een uitgebreid en interessant artikel geschreven dat u kunt lezen door op de titel te klikken: ‘Makamba! Heden en verleden van een omstreden ‘Antilliaans’ begrip’.

Conclusie
Uit deze zoektocht naar de oorsprong van het Sranan woord bakra, in de Engelstalige gebieden ook bekend als buckra, trek ik de conclusie dat het woord geen specifiek Sranan woord is, integendeel heeft het een rijke geschiedenis die veel gebieden met elkaar verbindt. Het is afkomstig van het woord mbakara en is, gezien de uitleg over een van de herkomsttalen, het Efik, hoogstwaarschijnlijk al vanuit Afrika met de vele slavenschepen meegereisd naar de VSA, Zuid Amerika en het Caraïbisch gebied, waar de Afrikaanse mensen – die als koopwaar werden verhandeld en op de vele plantages als slaven moesten werken – het woord bleven gebruiken. Behalve over de herkomst van de Kromantiërs en de taal van deze groep in Suriname (te zien in de documentaire Katibo Yeye van Frank Zichem), is er vrijwel niets bekend over de specifieke herkomstlanden van de vele Surinamers van Afrikaanse afkomst. De oorsprong van het woord bakra is mede daarom interessant, het leidt terug naar mogelijke herkomstgebieden van Surinamers van Afrikaanse afkomst.

*In Suriname worden veel talen gesproken. De officiële taal is het Nederlands. Het land Suriname heet in het Surinaams Sranan. De Surinaamse taal oftewel lingua franca heet ook Sranan, maar wordt doorgaans Sranantongo genoemd, tongo = taal.

© artikel/tekst Usha Marhé, 2015

——————————————————————————————————————————————–

Geachte bezoeker, dank u voor het lezen van dit gratis aangeboden artikel. Zoals u ziet, besteed ik veel tijd aan onderzoek om mijn artikelen zo goed mogelijk te onderbouwen, zodat u een interessant stuk te lezen krijgt. U kunt uw waardering voor mijn werk laten merken door mij te steunen in de kosten voor onderzoek. Een kleiner bedrag per artikel of een grotere jaarlijkse donatie, elk bedrag is welkom. Uw donatie kunt u overmaken op rekeningnummer NL 56 INGB 0655 9734 43 t.n.v. Usha Marhe te Amsterdam o.v.v. ‘donatie onderzoekskosten’.

En natuurlijk heb ik nog liever dat u op mijn website adverteert of mij inhuurt voor schrijfklussen of als columnist. Mail mij over deze opties of als u vragen heeft. Wilt u als gastschrijver een artikel publiceren op deze website? Ook dat kan, mail mij voor de (financiële en redactionele) voorwaarden. – Usha N. Marhé

Advertenties
reacties
  1. Rob Alberts schreef:

    Een interessant verhaal

    Vriendelijke groet,

  2. Rene schreef:

    Interessant artikel! Zelf heb ik ooit ergens gelezen dat bakra een afgeleide is van back en red (rode rug) vanwege de zweepslagen op de rug.

  3. antoinette de Just schreef:

    Dank u wel om dit met mij te delen. Zeer duidelijk verhaal.

  4. Santoucha schreef:

    Hi Usha, wat een top artikel. Dank je wel. Het leert ons zoveel.

  5. Nico Eigenhuis schreef:

    Beste Usha, goed werk om de herkomst van het woord Bakra uit te pluizen.
    Ooit besprak ik al eens met je dat al het dieken in de Surinaamse geschiedenis je ook veel kennis oplevert waar je niet blij van wordt. Een oud-collega leerde mij al eens dat alles weten niet gelukkig maakt. Ik wens je alle goeds, en keep up the good work.

  6. Jerrel Kammeron schreef:

    Helder en duidelijk artikel Usha. Een extra aanvulling; Kra is een woord uit de Akan taalgebieden van West-Afrika. Het betekent letterlijk “Vaarwel” maar in spirituele zin is het een aanduiding voor “Levenskracht”. Of gemakshalve ook wel “ziel” genoemd. De kra is een deel/fragment van Gods essentie. Dus het is de God in de zelf. En fungeert ook praktisch bekeken als een een soort instructeur, die op het levenspad steeds inclinaties geeft voor het maken van de juiste keuzes. Kortgezegd: De kra is de God in jouw die helpt vooral in moreel opzicht een “Waarheidsgetrouw, Vredelievend en Rechtvaardig” mens te zijn. Onze voorouders die tot slaaf gemaakt waren kenden zeer goed de betekenis van het woord kra. Men heeft altijd vastgehouden aan het “hoog houden” van de kra. In zelfs de moeilijkste omstandigheden. Men wist dat de onsterfelijke kra geen baas heeft behalve dan de Ene Almachtige Schepper. Die mensen die het verschrikkelijke systeem van slavernij wisten te onvluchten en oorlogen voerden om vrij te blijven en anderen te bevrijden uit slavernij, hadden een volwassen en hoogontwikkeld spiritueel bewustzijn. Op de plantages had men ook dit bewust-zijn. De Oude Mensen hebben zo een 400 jaar de tijd gehad een praktisch religieus systeem te bedenken en cultiveren. Een systeem dat in feite draait om het gezond houden van lichaam, geest(verstand) en kra(ziel). Afro-Surinamers die zichzelf hebben aangepraat dat bakra “basi fu kra” betekent raad ik aan om wat meer en dieper na te denken over het GEVOEL voor spiritualiteit van de mensen die Winti-religie beleden tijdens de slavernij.

    • UNM schreef:

      Dank je wel voor jouw reactie/toevoeging Jerrel. Heb je een bron die ik hierover kan raadplegen?

      Je schrijft dat het woord ‘kra’ een aanduiding is voor ‘levenskracht’, oftewel ‘ziel’. Zo heb ik het ook altijd begrepen, we zitten dus op dezelfde lijn. 🙂

      ‘Kra’ is dus ‘familie’ van de begrippen ‘chi'(qi) en ‘prana’, die beiden ‘levensenergie/levenkracht/levensadem’ betekenen. En ik zie ook een overlap met ‘atman’, dat in ‘gewone mensen taal’ als ‘ziel’ wordt uitgelegd, maar waarmee wordt bedoeld dat ieders Atman in wezen identiek is aan/met het kosmische Zelf. In feite hebben alle oude beschavingen uit Azië en Afrika veel met elkaar gemeen. 🙂

      • Jerrel Kammeron schreef:

        Er zijn veel boeken over dit onderwerp, meeste in het engels.
        Een paar boeken die heel informatief zijn: “The Akan Diaspora in the Americas” van Kwasi Konadu, “Encyclopedia of African religion” van Molefi Kente Asante en “Winti: Een Afroamerikaanse Godsdienst in Suriname” van C. J. Wooding.

        En inderdaad, Usha, we zitten op dezelfde kabel-frequentie 🙂

  7. george mannoe schreef:

    Ik heb “the book of Negroes” ook gelezen en een lezing van Lawrence Hill bijgewoond. Buckra klonk erg bekend toen ik dat tegenkwam. Ik heb Lawrence Hill ook gevraagd Suriname met mij te bezoeken maar hij was niet erg geinteresseerd na zijn boekverbranding.

    • UNM schreef:

      Dat hij niet zo happig was om Suriname te bezoeken is natuurlijk goed te begrijpen. De Surinamers die meenden zijn boek te moeten verbranden waren geen reclame voor het land. Lawrence Hill heeft n.a.v. de boekverbranding een essay geschreven. Dit is het begin:

      “Some friends and family members were surprised to see how much Mr. Groenberg’s email upset me. And I was surprised myself. Earlier in my career, when very few people had heard of my books, I sometimes joked with friends that all I needed was to be the subject of a book censorship campaign. That, for sure, would increase my sales! I suppose that a few writers whose books are banned, censored or burned end up gaining a few extra sales, but many of them face the more likely possibility of seeing publishers, bookstores and others back away. Who wants to be associated with a writer who will cause trouble, or stir controversy, or attract vigorous public criticism?

      I have a troubled relationship with my book burners in Amsterdam.

      One emotional challenge for me, in dealing with the issues, was that the Dutch book burners, albeit small in number, were people of Surinamese descent. Suriname, in South America, was one of the most important slaves colonies of the Dutch. In the broader Diaspora of African peoples, these are my own people. And it hurts, frankly, when your own people reject you, or tell you that you don’t belong, or challenge the very identity that you have shaped for yourself. I don’t agree with those who burned my book. But I empathasize with them. And that, and the troubling relationship we have with books that offend us deeply, is what I want to talk about.”

      U kunt het via deze link vinden.
      http://lawrencehill.com/dear-sir-i-intend-to-burn-your-book-an-excerpt/

  8. Elleson Fraenk schreef:

    Hartelijk dank voor deze publicatie! Het is belangrijk dat we deze dingen onderzoeken. Nogmaals dank!

  9. elviera sandie schreef:

    Heel interressant en leerrijk . Het is vooral belangrijk voor het plaatsen van onze geschiedenis in een caraibisch en wereld perspectief. Dit onderzoek illustreert duidelijk hoe sterk wij verbonden zijn met andere tot slaaf gemaakten in onze regio en de wereld, maar bovenal met Afrika.

    Heel goede job Usha en hartelijk bedankt.

  10. winston@goalsacademy.nl schreef:

    Erg leuk om te lezen Usha, dank je voor de moeite. Ik ben weer een stuk wijzer geworden.

  11. Nel Dahlberg schreef:

    Lieve, dierbare Usha,

    Over het woord “bakra” vertel ik je mij volgende ervaring.

    Mijn vader schonk mij een vakantie naar Stoelmanseiland op mjin 18e jaar. Daar ben ik hem nog steeds heel dankbaar voor. Het was een hele ervaring om met de koreaal over de soela’s te gaan, twee lange dagen varen.

    Op Stoelmanseiland maakte men mij duidellijk dat ik ook een bakra ben voor de mensen daar. “Yu na wan kra fu abra sey. wan abra kra, wan bakra”. Hieruit heb ik begrepen dat ba de afkorting is van abra. De kra heef dan niets met kleur of status te maken maar is een vreemde vanuit een ander gebied, een vreemdeling.

    In een van mijn gedichten (Santa engel) vertaal ik een vreemdeling als iemand met andere manieren trafasi suma maar ik besef dat ik wat ik op Stoelmanseiland leerde had moeten gebruiken, bakra. De creolen in de stad hebben denk ik de betekenis van het woord teruggedrongen naar witte vreemdeling.

    Alhier mijn schoolmeisjeservaring van bijna vijfenvijftig jaar geleden.
    Van harte hoop ik dat het goed met je gaat mi gudu. warme brasa,

    Nel Dahlberg

  12. Judith Heerenveen schreef:

    Erg interessant en leerzaam. Dankjewel Usha!

  13. Geweldig artikel Usha Marhe. Prachtige historie van een woord. Het laat zien hoe de zwarte Afrikanen in de diaspora met elkaar verbonden zijn. Maar ook het woord ‘dougla’, mix persoon, is ook ingeburgerd in onze taal. Mooi om de echte betekenis van te weten.

    Het is geweldig hoe je de Surinaamse cultuur en historie terug weet te brengen naar deze tijd. Een stukje bewustwording, erkenning en herkenning.

  14. Jetty Mathurin schreef:

    Grantangi Usha ga alsjeblieft door met zoeken, onderzoeken, uitwisselen en overdragen.
    Daar worden we met z’n allen beter van. Stoppen we onze energie in onszelf.
    Mijn motto is #eigenbeeldencreëren.

  15. marjorieteunis schreef:

    Aai gudu, onder de indruk. Leuk om te weten. De geschiedenis en de taal blijven levende zaken. Heb me heel lang afgevraagd waar de naam naam bakra vandaan kwam. Dacht aanvankelijk dat het gelieerd was aan de eerste uitleg, maar dan met ‘ba’ afkomstig van ‘buba’. Ik kwam dus uit op de belichaming van de ziel. Kra is voor mij ‘kern’. En daarmee ‘ziel’. Wow, gudu, good job.

  16. Sonja Williams - Rodrigues schreef:

    Fijn dat je dit hebt onderzocht, Usha. Er zijn in de Surinaamse cultuur nog veel meer woorden waaraan velen een verkeerde betekenis geven. Vaak door mensen die napraten wat ze anderen hebben horen zeggen zonder dat men daadwerkelijk een onderzoek doet naar de oorsprong of betekenis.

    Om maar wat voorbeelden te noemen:
    * Volgens sommigen komt het woord NEGER voort uit het woord NEGEREN;
    * Het woord DYUKA (NDYUKA) zou “poep van Joden” betekenen;
    * Het ZWARTENHOF zou Het Hof geweest zijn waar de slaven (zwarten) veroordeeld werden.

    Maar net als jij heb ik vaak het gevoel dat de verkeerde betekenis, om het met jouw eigen woorden te zeggen “meer voortkomt uit een slachtoffergevoel dat naar genezing zoekt” (heel mooi verwoord!)

    Het zou waarschijnlijk “de genezing bevorden” als mensen op zoek gaan naar de oorsprong van woorden i.p.v. klakkeloos na te praten.

    • Liawatta schreef:

      wbt dat slachtofferrol; enkelen of zelfs meerderen kunnen dat hebben, dat voegt niet toe en neemt niet af aan de betekenis. net wat je zegt; het is jouw gevoel. Die enkelen praten niet voor anderen. Evengoed snijdt het mes aan twee kanten, dat de bakra’s enkelen of meerderen de term, wat die ooit betekent of niet betekent heeft, bagatelliseren. Taal is levend en kan in de loop der tijd een heel andere betekenis krijgen. Wat mij betr. heeft het woord bakra vandaag de dag een neutrale betekenis voor Hollander. Net zoals het woord wijf vroeger gewoon vrouw betekende, maar nu een negatieve bijklank heeft, het werkt ook de andere kant op. In oude bijbelvertalingen bv. staat; Abraham riep zijn wijf Sara . Of : Jezus was een Onnozele Hogepriester etc.

    • Sonja Williams - Rodrigues schreef:

      Ik vergat in mijn eerdere post te vermelden dat ik de uitdrukking “LANTI BAKRA” die vroeger heel veel gebruikt werd, tegenwoordig haast niet meer hoor. We volstaan nu met slechts het woord LANTI.

      Je hoorde het veel tijdens de Sranan nieuwsuitzending van nieuwslezers die het Sranan goed beheerden en voor haast alles een Sranan woord hadden.

      Lanti Bakra betekent zoveel als “het gouvernement; de regering” hetgeen logisch voortvloeide uit het feit dat het gouvernement in de koloniale tijd door Hollanders gevormd werd.

      Ook de uitdrukking “MI BAKRA” hoor ik niet meer zo vaak. Mi bakra betekent “mijn baas; mijn werkgever”

  17. Maya Bhagwat schreef:

    Heel interessant.
    On a humorous note, het woord bakra is ook woord welke in t Hindi wordt gebruikt en betekent “degene die je voor de gek hebt kunnen houden.”
    Grappige woordspeling als je t vanuit die hoek wilt bekijken.
    Mvg,
    Maya

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s